Toruń: zamki i forty, które warto zobaczyć

Toruń kojarzy się przede wszystkim z gotycką starówką i piernikami, ale miasto skrywa też drugą, mniej oczywistą historię — militarną. W samym centrum stoją ruiny średniowiecznego zamku krzyżackiego, po drugiej stronie Wisły czekają pozostałości zamku dybowskiego, a wokół całego miasta rozciąga się pierścień XIX-wiecznej pruskiej twierdzy — jednej z największych tego typu budowli w ówczesnej Europie. Oto zabytki militarne Torunia, które warto zobaczyć.

Zamek Krzyżacki w Toruniu

Zamek powstał wkrótce po 1236 roku i był pierwszą murowaną warownią krzyżacką na ziemiach dawnych Prus — siedzibą komtura i jednym z najważniejszych konwentów zakonu w państwie. W przeciwieństwie do późniejszych zamków krzyżackich miał nietypowy, podkowiasty kształt. W lutym 1454 roku warownię zdobyli mieszczanie toruńscy — było to preludium do wybuchu wojny trzynastoletniej z zakonem. Rada miejska szybko podjęła decyzję o rozbiórce zamku, żeby miasto nigdy więcej nie musiało gościć obcego garnizonu, a cegły z jego murów posłużyły m.in. do naprawy kamienic i murów miejskich. Do dziś najlepiej zachował się "gdanisko" — wieża latrynowa z początku XIV wieku, połączona z zamkiem gankiem opartym na dwóch arkadach. Ruiny wykopano spod gruzu i zabezpieczono w latach 1958–1966, dziś można zwiedzać je bezpłatnie, spacerując po Starówce.

Ruiny Zamku Dybowskiego

Fot. Pko / CC BY-SA 4.0 / Wikimedia Commons

Po drugiej stronie Wisły, na Podgórzu, stoją ruiny zamku dybowskiego. Budowę rozpoczęto w 1423 roku z inicjatywy Władysława Jagiełły, po odzyskaniu tych ziem od zakonu krzyżackiego na mocy pokoju mełneńskiego (1422) — najpierw jako czteropiętrowy budynek mieszkalny, dopiero po 1431 roku włączony w system murów obronnych. To właśnie tutaj w 1454 roku Kazimierz Jagiellończyk wydał statuty nieszawskie, rozszerzające przywileje szlachty. Po drugim pokoju toruńskim zamek był siedzibą starostów królewskich, a od 1512 roku przeszedł na własność rady miejskiej Torunia. Jego losy przypieczętowały wojny szwedzkie — w 1656 roku najeźdźcy próbowali go wysadzić. Do dziś zachowały się fragmenty potężnych murów obwodowych i dwukondygnacyjna wieża bramna.

Twierdza Toruń — pierścień 15 fortów

Prawdziwym ewenementem na skalę europejską jest jednak XIX-wieczna Twierdza Toruń — pruski system fortyfikacji budowany od lat 70. XIX wieku, docelowo złożony z 15 dużych fortów i ponad 200 obiektów (koszar, baterii, schronów) otaczających miasto pierścieniem o promieniu kilku kilometrów. Pierwsze forty (m.in. II, IV, V, VII, IX, XI, XII, XV) powstały w latach 1877–1884, kolejne (I, III, VI, VIII, X, XIII, XIV) między 1888 a 1893 rokiem. To jeden z najlepiej zachowanych zespołów tego typu w Polsce, a łączący jego obiekty czarny szlak turystyczny — "Szlak Forteczny" — liczy około 44 kilometrów.

Większość fortów można dziś oglądać tylko z zewnątrz, ale jeden z nich jest w pełni udostępniony do zwiedzania:

Fot. Wistula / CC BY 3.0 / Wikimedia Commons

Fort IV im. Stanisława Żółkiewskiego przy ul. Chrobrego to zdecydowanie najlepszy pierwszy kontakt z Twierdzą Toruń. Trasa prowadzi przez kazamaty i podziemne korytarze do stanowisk bojowych, można tam samodzielnie obrócić 200-kilogramową kopułę obserwacyjną, a na terenie fortu działają restauracja i hotel.

Jeśli szukacie fortu bliżej Starówki na krótszy spacer, dobrym wyborem jest Fort Świętego Jakuba — najbliżej centrum spośród wszystkich obiektów twierdzy, więc łatwo połączyć jego odwiedziny z resztą zwiedzania miasta w jeden dzień.

Fot. Pko / CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons

Jeszcze więcej fortów wartych odwiedzenia

Twierdza Toruń to nie tylko Fort IV i Fort Świętego Jakuba — wśród pozostałych 15 fortów kilka ma szczególnie ciekawą historię.

Fort I Jana III Sobieskiego

Fot. Pko / CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons

Fort pancerny zbudowany w latach 1888–1894, pierwotnie pod nazwą Fort Ia König Wilhelm I. Obecne imię — na cześć króla Jana III Sobieskiego — otrzymał dopiero w 1920 roku, gdy Toruń wrócił do Polski, a pruskie nazwy fortów zastąpiono polskimi patronami. Stoi przy ul. Winnej 19, najbliżej wschodniej części miasta.

Fort XV Henryka Dąbrowskiego

Fot. babu2 / CC BY 2.0 / Wikimedia Commons

Największy fort artyleryjski całej Twierdzy Toruń, zbudowany pierwotnie jako Fort VII Hermann von Salza. Stoi na Rudaku przy ul. Rypińskiej i jest własnością prywatną — warto obejrzeć go z zewnątrz, ale bez zgody właściciela nie wejdziecie na teren.

Fort XVII Przyczółek Mostowy

Fot. Michał Madajewski / CC BY-SA 3.0 / Wikimedia Commons

W przeciwieństwie do reszty pierścienia, ten fort jest znacznie starszy — powstał już w latach 1824–1828, prawie pół wieku przed główną falą budowy Twierdzy Toruń. Stoi na Stawkach przy ul. Podgórskiej i pierwotnie strzegł drewnianego mostu na Wiśle, a później dworca Toruń Główny. Na jego terenie od 1827 roku stoi pomnik poświęcony austriackiemu pułkownikowi.

Jak zaplanować zwiedzanie

Forty rozrzucone są po obu brzegach Wisły w promieniu kilku kilometrów od Starówki, więc pieszo da się ogarnąć tylko część z nich — reszta wymaga roweru lub samochodu. Do zwiedzania wnętrza fortyfikacji (jak Fort IV) warto założyć solidne, sznurowane buty i zabrać latarkę — część tras prowadzi przez ciemne, podziemne korytarze.

Żeby nie tracić czasu na układanie trasy samodzielnie, przygotowaliśmy gotowy, trzydniowy plan zwiedzania wszystkich 17 fortów i obu zamków, podzielony na Starówkę, pierścień północny i pierścień południowy. Zobacz gotową trasę po Twierdzy Toruń i po prostu ruszaj w drogę.